Ortadoğu’da Newroz: Ateş, hafıza ve halkların ortak direnci

 

Derya Ceylan 

 

HABER MERKEZİ - Newroz, Ortadoğu ve çevre coğrafyalarda kimi halklar için yeni yılın başlangıcı, kimi halklar için baharın gelişi, kimi halklar için ise hafıza, kimlik ve direniş günü olarak karşılık buluyor. Aynı tarihsel kökten beslenen bu kadim gelenek, her halkın yaşamında, kültüründe ve tarihsel deneyiminde farklı anlamlarla yaşatılıyor.

 

Yüzyıllardır Ortadoğu’dan Kafkasya’ya, Orta Asya’dan Mezopotamya’ya uzanan geniş bir hatta kutlanan Newroz, halkların ortak hafızasında derin izler taşıyor. Kürtlerden Farslara, Azerbaycanlılardan Taciklere, Özbeklerden Kazaklara uzanan bu kültürel hatta Newroz; toprağın uyanışı, zamanın yenilenişi ve yaşamın yeniden kurulmasıyla anılıyor. Ancak bu ortak gün, her halkın kendi tarihsel yürüyüşü içinde ayrı bir anlam kazanıyor.

 

Baharın eşiğinde yakılan ateş, mevsimin değişimini haber vermekle kalmıyor; halkların belleğini, acılarını, sevinçlerini ve kuşaklar boyunca aktarılan hikâyelerini de görünür kılıyor. Bu nedenle Newroz, bir yerde bereketin çoğaldığı sofrada, bir yerde coşkunun yükseldiği meydanda, başka bir yerde ise baskıya karşı harlanan hafıza ateşinde hayat buluyor. Takvimde yer alan bir gün olmanın ötesinde, geçmişi bugüne taşıyan ve bugünden yarına söz kuran toplumsal bir eşik olarak yaşamaya devam ediyor.

 

Farsçada “yeni gün” anlamına gelen Newroz; Nowruz, Nevruz, Navruz ve Nauryz gibi farklı adlarla anılıyor. Her ad, gece ile gündüzün eşitlendiği, toprağın canlandığı, yaşamın filizlendiği o ortak ana işaret ediyor. Yine de bu yeni gün, her halkın dilinde başka bir ses, hafızasında başka bir iz ve yaşamında başka bir anlam taşıyor.

 

Aynı gün, farklı hafızalar

 

Newroz’un ortak zemini açık: kışın geride kalması, baharın gelişi ve yeni bir başlangıç duygusu. Evlerin temizlenmesi, yeni kıyafetlerin giyilmesi, ailelerin bir araya gelmesi, çocuklara hediyeler verilmesi, özel yemeklerin hazırlanması, müzik ve dans eşliğinde kutlamaların büyümesi pek çok coğrafyada ortak biçimde yaşatılıyor. Ancak halkların tarihsel deneyimi, bu ortak günü farklı anlam katmanlarıyla örüyor.

 

Kimi yerde Newroz, ev içindeki bereketin, aile bağlarının ve yeni yıl neşesinin adı oluyor. Kimi yerde ise ateşin etrafında kurulan topluluğun, meydanın ve toplumsal hafızanın ifadesine dönüşüyor. Bu yönüyle Newroz, hem ortak bir kültürel miras hem de her halkın kendi geçmişiyle kurduğu ilişkinin güçlü bir yansıması olarak öne çıkıyor.

 

Farslar için yeni yılın eşiği

 

İran hattında Nowruz, daha çok yeni yılın gelişi, ev içi hazırlıklar ve bereketi simgeleyen ritüellerle anılıyor. Bu kültürel evrende en görünür simgelerden biri “haft-sîn” sofrası. Farsçada “s” harfiyle başlayan yedi sembolik unsurun yer aldığı bu sofra; sağlık, bereket, sabır, yenilenme ve yaşamın sürekliliği gibi anlamlar taşıyor. Sofra, evin düzenini ve yeni yıl umudunu bir araya getiren güçlü bir sembole dönüşüyor.

 

Aile ziyaretleri, çocuklara verilen hediyeler, kutlamalar ve günler öncesinden başlayan hazırlıklar, İran’da Newroz’u yaşamın devamlılığına ve yeni bir döngünün başlangıcına bağlayan bir anlam çerçevesi oluşturuyor. Burada Newroz, toprağın ritmiyle, evin içindeki çoğalmayla ve yenilenmenin diliyle karşılık buluyor.

 

Kürtler için bayram, hafıza ve direniş

 

Kürtler açısından Newroz, baharın gelişini karşılayan bir gün olmanın ötesinde güçlü bir tarihsel ve siyasal anlam taşıyor. Kürt toplumsal hafızasında Newroz; zulme karşı başkaldırının, inkâra karşı varlık ısrarının ve karanlığa karşı yakılan ateşin adı olarak yer ediyor. Demirci Kawa anlatısından bugüne taşınan bu hafıza, Newroz’u direnişin, yeniden doğuşun ve özgürlük arzusunun günü haline getiriyor.

 

Bu nedenle Kürtlerin yaktığı Newroz ateşi, aynı zamanda halkın kendi kimliğini görünür kılma iradesini, yok sayılmaya karşı direncini ve ortak hafızasını da taşıyor. Meydanlarda yükselen ateş, geçmişten bugüne taşınan sözün yeniden kurulması anlamını kazanıyor. Newroz, Kürtler açısından her yıl yeniden yaşanan, savunulan ve kolektif bellekte yeniden üretilen bir tarihsel eşik olarak varlığını sürdürüyor.

 

Güney Kürdistan’da kamusal ve kurumsal karşılık

 

Güney Kürdistan’da Newroz, halk arasında yaşatılan bir gelenek olmanın yanı sıra resmi takvimde de açık bir yer buluyor. Kürdistan Bölgesel Yönetimi takviminde 21-23 Mart tarihleri “Kürt Yeni Yılı” olarak yer alıyor. Aynı dönemde Kürdistan halk ayaklanmasının yıldönümünün de takvimde bulunması, Newroz’un burada mevsimsel bir kutlamanın ötesine geçen tarihsel ve ulusal bir anlam taşıdığını gösteriyor.

 

Bu nedenle Güney Kürdistan’da Newroz, ateşin yakıldığı, halayların kurulduğu, dağ eteklerinde ve kent meydanlarında buluşmaların yaşandığı bir gün olmanın yanında; Kürtlerin kendisini, tarihini ve ortak duygusunu kamusal alanda görünür kıldığı güçlü bir toplumsal eşik olarak karşılık buluyor. Resmi düzeyde tanınması da bu aidiyetin kurumsal düzlemde kabul gördüğünü ortaya koyuyor.

 

Suriye’de tanınmanın sembolü

 

Suriye’de ve Rojava'da Newroz’un anlamı da özellikle Kürtler açısından derin bir tarihsel arka plana sahip. Uzun yıllar boyunca dili, kimliği ve varlığı baskı altında tutulan Kürtler için Newroz, baharın gelişiyle birlikte görünür olmanın, kültürel belleği korumanın ve inkâra karşı ayakta kalmanın yollarından biri oldu.

 

2026 yılında Newroz’un resmi tatil olarak tanınması, bu nedenle idari bir düzenleme olmanın ötesinde simgesel bir önem taşıyor. Bu karar, yıllarca bastırılan bir dilin, dışlanan bir kimliğin ve  toplumsal alanda daraltılan bir varlığın devlet düzeyinde kabul görmesi bakımından dikkat çekiyor. Suriye’de Newroz’un resmi olarak tanınması, Kürtler açısından tarihsel olarak bastırılanın toplumsal düzeyde görünür hale gelmesinin önemli eşiklerinden biri olarak değerlendiriliyor.

 

Kafkasya ve Orta Asya’da sofra, emek ve dayanışma

 

Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan gibi coğrafyalarda Newroz, daha çok birlikte yaşamın, paylaşmanın ve toplumsal bağların tazelendiği büyük bir karşılaşma günü olarak yaşanıyor. Bu bölgelerde bayram evde başlıyor, mahalleye, sokağa ve meydana yayılıyor. Sofralar kuruluyor, çocuklara hediyeler veriliyor, komşular ziyaret ediliyor, müzik ve halk oyunlarıyla kutlamalar büyüyor.

 

Azerbaycan’da filizlendirilmiş tohumlardan yapılan samani, boyalı yumurtalar, baklava, gogal ve şekerbura gibi tatlılarla kurulan sofralar Newroz’un en bilinen yüzlerinden birini oluşturuyor. Akşam yakılan ateşler ve ateşin etrafında toplanan insanlar, kötülükten arınma ve yeni döneme temiz bir başlangıç yapma düşüncesini yaşatıyor. Çocukların kapılara bıraktığı şapkalar ve o şapkalara konulan bayramlık ikramlar da bu geleneğin canlı ve toplumsal yanını gösteriyor.

 

Özbekistan ve Tacikistan’da ise bayramın merkezinde ortak emek yer alıyor. Sumalak ya da sumanak gibi yemekler büyük kazanlarda hazırlanıyor; çoğu zaman kadınlar bir araya geliyor, sırayla karıştırıyor, şarkılar söylüyor, dans ediyor ve sonunda ortaya çıkan yemek çok sayıda insanla paylaşılıyor. Böylece sofradaki yemek, ortak üretimin, sabrın, bereketin ve dayanışmanın ifadesine dönüşüyor.

 

Türkmenistan’da da Newroz; açık alan kutlamaları, toplu şenlikler, müzik, halk oyunları ve geniş buluşmalarla yaşatılıyor. Doğanın uyanışıyla ilişkilendirilen bu gün, halklar arası dostluk, iyi dilekler ve toplumsal birlik duygusuyla anlam kazanıyor.

 

Kazakistan: Coğrafyanın ötesinde kültürel bağ

 

Kazakistan örneği, Newroz’un Ortadoğu’yla sınırlı bir gelenek olmadığını açık biçimde gösteriyor. Coğrafi olarak farklı bir hatta yer alsa da Kazakistan’da Nauryz adıyla kutlanan bu bayram, aynı kültürel damarın önemli parçalarından biri olarak yaşatılıyor. Resmi tatil olarak kabul edilen bu gün, yaşamın yenilenmesi, toplu kutlamalar ve kültürel aidiyetle birlikte anlam buluyor.

 

Bu durum, Newroz’un belirli bir bölgenin sınırlarına hapsedilemeyecek kadar geniş bir kültürel dünyanın hafızasında yer ettiğini gösteriyor. Aynı kökten beslenen gelenek, farklı dillere, farklı hayatlara ve farklı toplumsal deneyimlere göre biçim değiştiriyor; buna rağmen taşıdığı öz varlığını koruyor.

 

Benzerlik ve farklılık aynı ateşte buluşuyor

 

Newroz’un halklar arasındaki ortaklığı, yaşamı yeniden başlatma duygusunda belirginleşiyor. Ateş, yeni kıyafetler, aile ziyaretleri, özel yemekler, müzik, dans ve bir arada olma hali pek çok coğrafyada ortak biçimde karşımıza çıkıyor. Baharın gelişi, toprağın canlanışı ve insanın yenilenme arzusu, bu bayramın geniş coğrafyalara yayılan ortak damarını oluşturuyor.

 

Farklılık ise halkların kendi tarihsel deneyimlerinde açığa çıkıyor. İran’da yeni yıl ve bereket vurgusu öne çıkarken, Kürtlerde Newroz daha çok direnişin, hafızanın ve görünürlüğün adı oluyor. Orta Asya’da ise şenlik, ortak emek, oyun ve kültürel dayanışma daha belirgin bir yer tutuyor. Böylece aynı gün kutlanıyor; her halk o güne kendi sesini, kendi geçmişini, kendi acısını ve kendi umudunu katıyor.

 

Newroz bugün ne anlatıyor?

 

Bugün Newroz, birçok halk için mevsimsel bir geçişten çok daha geniş bir anlam taşıyor. Kültürel mirasın korunması, toplumsal dayanışmanın güçlenmesi, görünür olma isteğinin büyümesi ve ortak yaşam arzusunun ifadesi olarak karşılık buluyor.

 

Bu yüzden Newroz; sofrada çoğalan lokma, meydanda büyüyen kalabalık, ateşte görünür hale gelen hafıza, şarkıda yankılanan geçmiş ve geleceğe kurulan umut olarak yaşamaya devam ediyor. Aynı gökyüzü altında, farklı dillerde ve farklı halkların hafızasında kutlanan bu “yeni gün”, birbirine benzeyen ama birbirinin yerine geçmeyen hikâyelerle bugüne ulaşıyor.