Dîlan Babat 

 

NAVENDA NÛÇEYAN - Bi bandora Tevgera Azadiya Kurd, Newroz ji kevneşopiyeke folklorîk veguheriye qadeke berxwedan û avakirina civakî ya girseyî, ku bi agir, govend, dirûşmeyan û bi pêşengiya jinan tê xuyangkirin.

 

Ji bo gelê Kurd, Newroz ne tenê rojek salnameyê ye an jî hatina biharê ye; ew pratîkeke berxwedanê ye ku bîra kolektîf li hember înkar, asîmîlasyon û şîdeta dewletê zindî dihêle. Yek ji şikestinên herî girîng ên vê pratîkê di serdema nûjen de, veguherîna Newrozê ya ji hêla Tevgera Azadiya Kurd ve bû. Ev veguherîn ne tenê guhertinek di dirûşmeyan de bû, lê di heman demê de ji nû ve rêxistinkirina meydanê, laş, ziman û bîranînê jî bû.

 

Zimanê înkarkirinê

 

Rejîmên netewe-dewletên nûjen pir caran an Newroz wekî "gef" tepeser kirine an jî hewl dane ku wê bikin hêmanek çandî ya "bêzerar". Di rewşa Tirkiyeyê de, serdem hebûn ku Newroz ji aliyekî ve qedexe û krîmînalîze bû, lê ji aliyê din ve, hewl hat dayîn ku bi rêya gotûbêjên fermî di bin navê "Nevruz" de di nav vegotinek neteweyî ya cuda de were bicîhkirin. Ev dorpêça dualî (qedexe-asîmîlasyon) bû yek ji tengezariyên bingehîn ku karakterê nûjen ê Newrozê diyar kir. Tam ji ber vê sedemê, Newroz bû daxuyaniyek giştî ya nasname, ziman û hebûnê: bi nav, reng, agir, govend û dirûşmeya xwe.

 

1990: Salên serhildanê

 

Serdema ku bandora Tevgera Azadiyê herî zêde derket holê salên 1990'î bûn, bi seferberiya girseyî ya Newrozê û veguherandina wê ji bo gotareke siyasî li meydanên giştî. Newroza 1991'ê di gelek vegotinan de wekî yek ji xalên werçerxê yên bihêz di vê serhildana girseyî de tê dîtin. Her çend bi deh hezaran kesan li bajarên Kurdan pîrozbahî kirin jî, tundûtûjiya dewletê û destwerdanên ku bi mirinan hatine nîşankirin jî beşek ji vê serdemê bûn.

 

Newroza bi qedexeyan mezin bûye 

 

Cejna Newrozê ya 1992'yan bi êrîş û komkujiyên ku li gelek bajaran pêk hatin, di bîranînê de hatiye nivîsandin. Destwerdan, bi taybetî bi tanq û topan derket pêş. Vê tundûtûjiyê "zimanê têkoşînê" yê Newrozê hîn bêtir pêş xist: meydan ne tenê bû cihekî kombûnê, lê di heman demê de bû cihekî "hebûna li dijî înkarê". Agir, ku bi qasî sembola biharê bû, veguherî "nîşana azadiyê". Govend ji formeke çandî derbas bû û bû îfadeyeke "kolektîf"; ya bi hev re sekinandin û meşê.

 

Dirûşmeyên tên berzkirin 

 

Bi bandora Tevgera Azadiyê, Newrozê hêdî hêdî ferhenga xwe ya siyasî pêş xist. Ev ferheng li gorî atmosfera civakî ya wê demê diguherî; lêbelê, xetên wê yên sereke sabît man: azadî, wekhevî, nasname, çareseriya demokratîk, berxwedan.

 

1990’an: Zimanê serhildanê

 

Di van salan de, pîrozbahiyên Cejna Newrozê bi rîtma girseyî ya berxwedanê hatin organîzekirin; pankart, slogan, govend û stran "girse" ne tenê wekî qerebalixiyekê, lê wekî mijarek siyasî jî organîze kirin.

 

 

2000’ler: Cihê hat sazîkirin 

 

Ji salên 2000'î vir ve, Newroz li gelek deveran bi awayekî rêxistinkirîtir, bi mîtîngên mezintir û beşdariyeke berfirehtir hatiye pîrozkirin. Ev serdem di heman demê de nîşan dide ku Newroz bûye pêvajoyeke rêxistinî ya ku bi hefteyan dom kiriye. 

 

Paradîgmaya Abdullah Ocalan û Newroz

 

Yek ji aliyên krîtîk ên veguherîna Newrozê ya ji aliyê Tevgera Azadiyê ve ev e ku ew bûye platformek ji bo belavkirina girseyî ya peyamên siyasî. Ev yek ne tenê Newroz kiriye kombûnek hestyarî, lê di heman demê de bûye qadeke ragihandinê ya stratejîk-civakî jî.

 

Newroza 2013'yan 

 

 

Di pîrozbahiya 2013'yan de, peyamek ji Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan hate xwendin, ku bi eşkere banga "bila çek bêdeng bibin, bila siyaset biaxive" ragihand. 

 

Li ber agirê Newrozê govend 

 

Dibe ku aliyê herî bihêz ê veguherîna Tevgera Azadiyê ya li ser Newrozê veguherîna rêûresmên Newrozê ya ji bo amûrek ji bo rêxistina kolektîf be.

 

Agir bûye nîşanek siyasî

 

Pêxistina agir di gelek çandan de rêûresmek biharê ye; lêbelê, li Kurdistanê, agir bi taybetî di demên bindestiyê de, bi israra li ser "kirina wê tevî qedexeyê" bûye nîşanek siyasî. Her agir bûye rêyek hêsan lê bihêz ji bo gotina "em li vir in".

 

 

Bûye sembola 'nebelavbûnê'

 

Govenda Newrozê ne tenê reqsek e; ew dîsîplîna kolektîf e, li kêleka hev sekinîn, rîtmê bi hev re girtin, "bi hev re bûn." Ji ber vê yekê, govenda li Newrozê pir caran bûye sembola "nebelavbûnê" ya li hember şîdeta dewletê.

 

Reng û Cil: Dîtina nasnameyê

 

Berzkirina dirûşmeyên Kurdî, belavbûna cilên neteweyî ya li qadên giştî û zêdebûna dîtina rengên kesk û sor û zer nîşan da ku Newroz di warê ziman, çand û nasnameyê de bûye giştî.

 

Têkoşîna Newrozê ya bi xeta rizgariya jinan

 

Rola jinan di veguherîna Newrozê de ne duyemîn e, lê bingehîn e. Zêdebûna dîtina jinan a di çalakiyên ji bo Newrozê de ne tenê beşdarbûn lê di heman demê de derketina wan a wekî hêzek rêxistinker jî ye. Meşên jinan, pankartên jinan, dirûşmeyên ku ji hêla jinan ve têne berzkirin û belavbûna niha ya xeta "Jin, Jiyan, Azadî" ya di çalakiyên Newrozê de, zimanê têkoşîna Newrozê bi xeta rizgariya jinan ji nû ve pênase kir.